Vandenput 2025
“Was Jheronimus Bosch insane?” (Michel A.E. Vandenput) 2025
[in: International Journal of Art and Art History, jg. 13 (2025), pp. 9-14]
Vandenput verwijst naar vijf auteurs met een psychotherapeutische achtergrond. Vier van hen – Hemphill (1965), Lucas (1967), Prickford (1967) en De Rijck (1993) – hebben beweerd dat Bosch leed aan een geestesziekte, één van hen, Mora (1967), heeft dit weersproken. De observaties van de eerste vier auteurs hebben niet geleid tot een overeenstemmende conclusie in verband met de geestelijke gezondheid van Bosch en hun interpretaties waren subjectief. Vergelijking van het Bosch-oeuvre met tekeningen van hysterische en schizofrene patiënten toont aan dat Bosch niet obsessief-compulsief of paranoïde was. Bosch schildert misschien wel soms gezichten zonder expressie (bijvoorbeeld in de Tuin der Lusten) zoals we die ook zien in tekeningen van mentale patiënten, maar deze gezichten horen bij lichamen met duidelijke expressies en zijn waarschijnlijk bedoeld om de ‘leegheid’ (nothingness) van de zonden weer te geven.
Bovendien weten we niets over Bosch’ gedrag in het echte leven, hebben zijn werken een logische structuur en een duidelijke boodschap, onderhield hij stevige sociale contacten en lijkt hij gefunctioneerd te hebben als een typische burger van zijn tijd. Bosch heeft wellicht geleden onder het feit dat zijn moeder een buitenhuwelijks kind was, maar dit is louter speculatie. Misschien ondervond hij last van de strenge normen die de katholieke Kerk opdrong, wat dan kon resulteren in een intern conflict waarop hij reageerde door kunst te produceren.
De conclusie luidt dat het moeilijk is om Bosch te zien als een neurotische of psychotische persoon. Wel gebruikt Bosch vaak sadistisch-masochistische beelden, vooral bij de weergave van zonde en straf. De oorzaak daarvan kan liggen bij zijn vroege opvoeding en omgeving die misschien gekenmerkt werden door pijnlijke straffen, maar details hieromtrent blijven onbekend.
Dit artikel kan online gelezen worden: https://doi.org/10.15640/ijaah.v13p2 .
[explicit 25 maart 2026 – Eric De Bruyn]
